ASG Facebook Group |ASG Twitter |ASG Instagram |ASG Pinterest |ASG Flickr |ASG YouTube

Nauczanie w jednym z największych byłych obozów koncentracyjnych w Niemczech

Doktor Iris Groschek z Muzeum w Neuengamme, byłego nazistowskiego obozu koncentracyjnego w Hamburgu (Niemcy), rozmawia z Auschwitz Study Group o zachowaniu autentyczności tego miejsca dla przyszłych pokoleń i o tym, jak musi się ono zmieniać po to, aby wyjść naprzeciw potrzebom nowoczesnej edukacji.

Obóz koncentracyjny Neuengamme był obozem niemieckim, założonym w 1938 roku przez SS w okolicach wioski Neuengamme w dysktrycie Bergedorf w Hamburgu. Działał on od 1938 do 1945 roku. Przez ten okres przeszło przez niego 106.000 więźniów. Więcej niż połowa zginęła. Po przegranej Niemców w 1945 roku, armia brytyjska używała go jako obozu internowania. W 1948 roku przemieniono go na więzienie; wtedy też zburzono baraki obozowe i wybudowano budynek więzienia. Obóz służył jako więzienie w sumie dwa razy od 1950 do 2004, później nie było koncepcji, co z nim zrobić, a teraz znajduje się tam miejsce pamięci Neuengamme, otwarte dla zwiedzających i znajdujące się około 15 kilometrów na południowy-wschód od centrum Hamburga.

Rzeźba „Le Deporté” autorstwa Françoise Salmona w Muzeum Neuengamme
Odsłonięcie rzeźby „Le Deporté” autorstwa Françoise Salmona na terenie byłego obozu koncentracyjnego Neuengamme

Miejsca pamięci Holokaustu zaczynają ogrywać coraz ważniejszą rolę w edukowaniu nowych pokoleń na całym świecie. Ostatnimi czasy nastąpił wzrost zainteresowania tym, w jaki sposób się naucza o Holokauście; w wielu szkołach jest to obowiązkowy przedmiot w tym momencie. W zeszłym roku (2015) obchodziliśmy 70. rocznicę wyzwolenia wielu obozów koncentracyjnych w Polsce i Niemczech, wtedy też niektórzy byli więźniowie podzielili się z nami swoimi historiami. Byłe obozy koncentracyjne i miejsca pamięci stały się centralnym punktem do opowiadania takich historii. Przemianowanie miejsc pamięci na muzea niesie ze sobą ogromną odpowiedzialność, ale także związane jest z podejmowaniem decyzji, które nie wszystkim się będą podobać. Zrozumienie historii obozu jest niezbędne i bardzo ważne, ale nawet gdy jest ono naszym celem, wybór między zachowanie miejsca pamięci a jego zastąpieniem może nie być aż tak oczywisty.

 

Dr. Iris Groschek of the Neuengamme memorial
Dr Iris Groschek

Auschwitz Study Group rozmawiało z doktor Iris Groschek z miejsca pamięci w Neuengamme, która opowiedziała nam o codziennych zmaganiach w związku z prowadzeniem tego miejsca, a także niektórych niejasnych sprawach związanych z jego historią, które muszą być jednak brane pod uwagę, gdy chcemy pojąć jego istnienie.

Miejsce Pamięci Neuengamme to miejsce historyczne. Obejmuje ono niemal całą historyczną powierzchnię obozu, w tym 17 orginalnych budynków. Jest to jedno z największych miejsc pamięci w Niemczech (57 hektarów). Naszym celem jest upamiętnienie ponad 100.000 ludzi, którzy byli tutaj więźniami. W sumie 42 900 osób straciło życie w samym obozie, jak i w podobozach, a także podczas ewakuacji pod koniec wojny. Miejsce pamięci Neuengamme to miejsce, w którym upamiętniami ofiary terroru SS, ale także uczymy się, jak tą pamięć zachować, dając również możliwość dowiedzenia się czegoś więcej na temat przyczyn i skutków, jakie niósł ze sobą reżim nazistowski.

Zrozumienie Holokaustu od jego samego początku jest integralną częścią tego, w jaki sposób Muzeum nawiązuje kontakty ze zwiedzającymi. Chociaż umożliwiamy im nauczenie się historii obozu, nasza edukacja nie ogranicza się tylko do jego terenów.

Około 100.000 osób odwiedza Miejsce Pamięci Neuengamme każdego roku. Jeżeli zdecydujesz się nas odwiedzić, możesz sam wybrać to, co chcesz zobaczyć w ramach pięciu wystaw, z których każda dostępna jest w 4 językach (niemieckim, angielskim, francuskim rosyjskim). Dotyczą one historii tego miejsca w latach 1939-1945, a także współcześnie. Zwiedzający mogą zwiedzać teren byłego obozu przy pomocy ulotki, aplikacji na smartfony lub audioprzewodnika. W miejscu pamięci można znaleźć również archiwum, bibliotekę i Centrum Badań Historycznych. Więc nie obsługujemy tylko turystów, ale także grupy naukowe,  badaczy, ludzi związanych z działaniem na rzecz praw człowieka, krewnych ofiar obozu, więc ludzi pochodzących z różnych miejsc i mających różne powody, dla których zdecydowali się odwiedzić teren byłego obozu, bo szukają różnych odpowiedzi na różne pytania. Miejsce pamięci Neuengamme to miejsce edukacji o znaczeniu międzynarodowym, gdzie ludzie mogą nauczyć się historii i dowiedzieć się czegoś o współczesnym świecie. Naszym celem jest podniesienie świadomości o zbrodniach popełnionych przez nazistów. Nasze podejście do edukacji zachęca ludzi do refleksji i do krytycznego zrozumienia historii, ale także do porównywania wydarzeń historycznych mających miejsce za czasów nazistów oraz tych, które mają miejsce teraz. Uważamy się za ważne centrum edukacyjne w Europie. To miejsce, gdzie ludzie z Niemiec i zza granicy mogą przeprowadzać badania na temat różnych wydarzeń historycznych i ich konsekwencji.

Obóz koncentracyjny Neuengamme w 1938 roku
Obóz koncentracyjny Neuengamme w 1938 roku

W rzeczy samej mamy nadzieję, że fakt, że dajemy zwiedzającym możliwość zrozumienia, dlaczego Holokaust miał miejsce, zainspiruje inne miejsca pamięci do zrobienia tego samego. Często historia jest bardzo upraszczana, ale mamy dużo ciekawsze plany dla Neuengamme.

W przyszłości dalej będziemy upamiętniać ludzi, którzy tutaj zmarli, żeby przypominać ludziom do czego prowadzi rasizm, antysemityzm, dyskryminacja, wykluczenie i antydemokracja. Chcemy to robić poprzez dyskusję, zapewnianie ludziom informacji, ale także poprzez zabezpieczanie terenu obozu i istniejących na nim budynków.

Zawsze będziemy musieli znaleźć sposób na mówienie o historii w nowoczesnej odsłonie, która musi jednak pozostać odpowiednia i efektywna, bo musimy mieć pewność, że nic nie zostanie zapomniane, mając przy tym nadzieję, że ludzie naprawdę się czegoś nauczą.

Mamy zwiedzających nie tylko z sąmego Hamburga, ale także z całego świata. Dlatego właśnie mamy w ofercie wycieczki w różnych językach: angielskim, francuskim, hiszpańskim, duńskim, holenderskim, polskim, rosyjskim, norweskim, szwedzkim i języku migowym. W ofercie mamy nie tylko samo zwiedzanie, ale także różnego rodzaju projekty. Podczas oprowadzania zwiedzających staramy się skupiać na osobistych doświadczeniach więźniów, a także na związku obozu koncentracyjnego z samym miastem Hamburg. Organizowane przez nas projekty pozwalają szkolnym wycieczkom na badanie tych zależności w jeszcze głębszy sposób.

Staramy się wprowadzać także bardziej interaktywne metody nauczania, takie jak na przykład pracę z przedmiotami czy zdjęciami. Oferujemy także projekty dla szkół zawodowych, związane z konkretnymi aspektami historii obozu, jak na przykład medycyna w III Rzeszy, ekonomia za pracą niewolniczą, opór związków robotniczych. Niektóre nasze projekty są tak zaplanowane, że trwają tydzień, jak na przykład ten związany ze sztuką jako formą ekspresji i sposobem na przeżycie albo nasz radiowy projekt. Wszystkie one są skierowane do grup niemieckich. Grupy zza granicy zazwyczaj zamawiają zwykłe oprowadzanie. Chciałabym tutaj zaznaczyć, że mamy dużo warsztatów skierowanych do ludzi spoza granic Niemiec. Prowadzimy także wymiany młodych ludzi z różnych krajów, na przykład w ramach programu Future of Remembrance czy z międzynarodowych obozów pracowniczych.

Wiele obozów koncentracyjnych było wybudowanych z daleka od miast po to, aby zachować ich istnienie w tajemnicy, ale niektóre obozy siostrzane pojawiły się wtedy, kiedy przedsiębiorstwa i firmy niemieckie zauważyły duży potencjał w nieograniczonej niemal liczbie robotników z obozów koncentracyjnych. Te podobozy wkrótce stały się samodzielne, chociaż ciągle były połączone z administracją głównego obozu. Zrozumienie fenomenu działania obozów jest ważne przy uczeniu się w przemyślany sposób.

Do 1945 roku w całych północnych Niemczech (i nawet jeszcze dalej) wybudowanych zostało 85 podobozów Neuengame. Wiemy dobrze o ich istnieniu, podjęliśmy wiele prób oznakowowania tych miejsc poprzez montowanie specjalnych tablic informacyjnych, tworzenie mniejszych miejsc pamięci i wystaw (jak ostatnio w Hannoverze Ahlem, Bremen Farge albo Porta Westfalica). Co roku organizujemy spotkanie pracowników Miejsca Pamięci w Neuengamme oraz pracowników podobozów, żeby stworzyć możliwość wymiany się pomysłami. Głównym powodem tych spotkań jest jednak wymiana doświadczeń. Należy zwrócić też szczególną uwagę na to, że Miejsce Pamięci Neunengamme to nie tylko teren byłego nazistowskiego obozu koncentracyjnego, ale także 3 innych, które powstały w miejscu podobozów w innych dzielnicach Hamburga: 

  • Miejsce Pamięci Bullenhuser Damm i Ogród Różany Dla Dzieci z Bullenhuser Damm
  • Miejsce Pamięci Byłego Obozu Koncentracyjnego Fuhlsbüttel i Zakładu Karnego z lat 1933–1945 
  • Miejsce Pamięci Poppenbüttel

Muzeum Neuengamme powstało dopiero w 2004 roku, więc z góry można założyć, iż zachowanie tego, co  pozostało może być sporym problemem. Jednakże pozostałości byłego obozu nie zostały zburzone jak w wielu innych miejscach, jak na przykład w Bergen-Belsen, a używano ich jako więzienie. W ten sposób zachowało się wiele z oryginalnych budynków. 

Miejsce pamięci obozu koncentracyjnego Neuengamme znajduje  się na prawie całym historyczny terenie dawnego obozu. Oryginalne budynki obozowe były używane tuż po wojnie najpierw przez rząd brytyjski, który przemienił je w obóz internowania numer 6 dla byłych  członków SS, urzędników cywilnych i ludzi podejrzanych o popełnienie zbrodni wojennych. Miasto Hamburg przejęło teren byłego obozu koncentracyjnego w 1948 roku i zaczęło używać go jako więzienia. Drewniane baraki dla więźniów zostały rozebrane, a na ich miejscu postawiono nowy budynek.

Budynek głównej wystawy znajdujący się
w miejscu, gdzie stały drewniane baraki
Budynek głównej wystawy znajdujący się w miejscu, gdzie stały drewniane baraki

Prawie wszystkie budynki murowane z czasów istnienia obozu zostały zabezpieczone i użyte jako więzienie i budynki administracyjne lub warsztaty. Zdecydowaliśmy się nie odbudowywać rozebranych budynków, kiedy otwieraliśmy miejsce pamięci po zburzeniu więzienia i po tym, kiedy prawo własności przeszło na nas w maju 2007. Pamiątką po tym, jak użytkowano to miejsce po wojnie jest między innymi pozostałości pierwszego więzienia, które tam wybudowano oraz fragmenty ściany z czasów drugiego więzienia, gdzie za czasów istnienia obozu znajdowały się doły, z których wydobywano glinę.

Zdecydowaliśmy się użyć symboli, żeby zaznaczyć to, gdzie znajdowało się ogrodzenie i drewniane baraki (miejsca te są oznakowowane przy pomocy klatek wypełnionych kamieniami: czerwone kamienie odznaczają ściany baraków byłego obozu koncentracyjnego, a białe są symbolem wyburzonego już więzienia, więc oznaczają, że miejsce to zostaje użyte kolejny raz).

Zwiedzanie miejsca pamięci jest bardzo proste i bardzo wiele spraw w związku z podróżowaniem czy uzyskaniem wszelkich informacji jest wyjaśnianych już w muzeum. Program z sugerowanymi materiałami źródłowymi jest dostępny dla grup, szkół i zwiedzających indywidualnych. Dla badaczy obozu albo dla tych, którzy stracili swoich bliskich w tym miejscu, dostępne są archiwa, gdzie można prześledzić dokumenty obozowe. Archiwum jest używane coraz częściej.

Miejsce Pamięci Neuengamme można zwiedzać samemu w godzinach otwarcia. Jeżeli zdecydujesz się na takie rozwiązanie, to na początku zalecamy obejrzeć nasz film wprowadzający, który jest wyświetlany bez przerwy na naszej głównej wystawie. Film przedstawia zwiedzającym generalny plan obozu i wyświetlany jest w języku niemieckim lub angielskim. Po jego obejrzeniu, możesz sam zwiedzić teren obozu, wystawę główną lub tą poświęconą obozowi dla SS. Możesz także odwiedzić nasze archiwum, żeby poszukać tam na przykład informacji o zgonach, zobaczyć oryginalne murowane budynki albo Dom Pamięci, będący częścią International Memorial - bardzo ważnego miejsca w kontekście krzewienia pamięci. Jeżeli chcesz dowiedzieć się jeszcze więcej i masz dużo pytań, to polecam zwiedzanie z przewodnikiem, które należy zarezerwować 3 tygodnie wcześniej. Wycieczki z przewodnikiem dostępne są między innymi w języku angielskim. Jeśli chcesz odwiedzić archiwum, żeby dowiedzieć się czegoś o swoich bliskich, którzy być może byli więźniami w obozie, skontaktuj się z nami przez adres e-mailowy. Wszystkie informacje znajdziesz na naszej stronie internetowej.

 

Ogromne podziękowania dla dr Iris Groschek za poświęcony nam czas.

 

Miejsce Pamięci KZ Neuengamme
Jean–Dolidier–Weg 75
21039 Hamburg
Tel: +49 40-4 28 13 15 00
Fax: +49 40-4 28 13 15 01
E-mail: info@kz–gedenkstaette–neuengamme.de

Godziny otwarcia wystaw:
Poniedziałek - piątek: 9:30 - 16:00 
Sobota, niedziela, dni wolne od pracy i święta*: 12:00 - 17:00 (październik-marzec), 12:00-19:00 (kwiecień-wrzesień)
* Wystawy są zamknięte 24, 25 i 31 grudnia oraz 1 stycznia.

Strona internetowa http://www.kz-gedenkstaette-neuengamme.de

Blog przyjaciół Miejsca Pamięci KZ Neuengamme: http://rfhabnc.org/

Wirtualne zwiedzanie: http://neuengamme-ausstellungen.info/

Opis budynków byłego obozu (w języku niemieckim): http://neuengamme-ausstellungen.info/content/lagermodell/karte.html

Oficjalny profil na Facebooku: http://www.facebook.com/Neuengamme.Memorial